› Tłumacz rusiński

„Rusin” to bardzo stare słowo. Jeszcze na przełomie XIX i XX wieku Rusinami nazywali się wszyscy Ukraińcy Galicji i Bukowiny, a wcześniej także Rusini Wielkiego Księstwa Litewskiego, których dopiero Imperium Rosyjskie przemianowało na „Małorusów” – przypomina Moser⁹. Dziś znaczenie zależy od miejsca: w Wojwodinie przymiotnik „ruski” znaczy „rusiński” – stąd Ruski Krstur, wieś, której mowa stała się tam normą literacką¹⁶ – a na Słowacji ten sam przymiotnik znaczy „rosyjski”⁹. Po polsku „ruski” też znaczyło najpierw „z Rusi”; tak, to te same „ruskie” co w pierogach.

Łemkowski: język z własną historią. Łemkowie co najmniej od średniowiecza zamieszkiwali Karpaty między Popradem a Osławą – pisze Helena Duć-Fajfer z Uniwersytetu Jagiellońskiego⁴. Dla rozwoju nowoczesnej normy pisanej ważna była gazeta „Лемко” (1911–1914), drukowana w mowie zachodnich Łemków⁴, a w latach 30. XX wieku łemkowskiego uczono w niektórych szkołach z podręczników Metodego Trochanowskiego⁴. O ten międzywojenny epizod badacze spierają się do dziś: Moser widzi w nim przede wszystkim politykę państwa wymierzoną w ruch ukraiński⁹, Duć-Fajfer – także własne dążenia Łemków⁴. Kamieniem milowym kodyfikacji była Gramatyka języka łemkowskiego z 2000 roku^{6, 4}; jej autorzy słowacką kodyfikację z 1995 roku przypisują „Łemkom południowym” spod Preszowa⁶ – w szerokim, etnograficznym znaczeniu tej nazwy.

Łemkowski dzisiaj. Polska uznaje łemkowski za język mniejszości etnicznej na mocy ustawy z 2005 roku^{19, 4}, a w Krakowie w latach 2001–2017 można było studiować filologię rosyjską z językiem rusińsko-łemkowskim⁴. Przed wysiedleniami samych Łemków w Polsce było około 120–130 tysięcy^{4, 3}. Po wysiedleniach lat 1944–1947 – najpierw do sowieckiej Ukrainy, potem kilkudziesięciu tysięcy osób w akcji „Wisła” – język przetrwał głównie w domach i dziś zalicza się go do zagrożonych^{4, 9, 3}.

Akcent jak po polsku – ale nie wszędzie. Zdzisław Stieber, badacz przedwojennej Łemkowszczyzny, dzielił ją na dwie części: na zachód od Osławy akcent pada „po polsku”, na przedostatnią sylabę, na wschód jest ruchomy¹⁸. Po słowackiej stronie taką granicą jest Laborec: od Medzilaborców na zachód, po Bardejów i Starą Lubowlę, akcent jest stały jak w polszczyźnie czy wschodniej słowacczyźnie, a na wschód ruchomy jak w ukraińskim – pisze Juraj Vaňko, który gwary z obu stron gór zalicza do jednej, zachodniej grupy^{20, 15}, choć Stieber zastrzegał, że słowacki odpowiednik gwar zachodniołemkowskich jest „nie całkiem dokładny”¹⁸. Gramatyka łemkowska przyjmuje ten stały akcent za podstawę normy⁶, a tak samo akcentują Rusini w Wojwodinie¹⁶. Norma preszowska poszła inną drogą: jej twórcy wzięli za podstawę gwary z pogranicza zachodniego i wschodniego Zemplina, więc akcent jest w niej ruchomy^{14, 15}, a nawyk akcentowania przedostatniej sylaby, przyniesiony z gwar zachodnich, podręcznik wymowy w kilku miejscach nazywa błędem¹⁴. Nic dziwnego, że Rusini mówiący zachodnimi gwarami w północno-wschodniej Słowacji skarżyli się, że norma ich gwar prawie nie uwzględnia⁹. Preszowski słownik ortoepiczny zaznacza za to akcent w każdym haśle¹⁴.

Norma preszowska. Kodyfikację rusińskiego języka literackiego na Słowacji ogłoszono 27 stycznia 1995 roku w Bratysławie^{12, 15}. Jeśli chcesz się jej uczyć na poważnie, zajrzyj do Instytutu Języka i Kultury Rusińskiej Uniwersytetu Preszowskiego, który Moser w 2016 roku nazwał zapewne najaktywniejszym ośrodkiem ruchu rusińskiego w Europie⁹: wydał on zasady pisowni ze słownikiem (2019)¹³ i zasady wymowy ze słownikiem (2021)¹⁴.

Samogłoska ы. Preszowski podręcznik wymowy nazywa ы znakiem rozpoznawczym gwar rusińskich – standardowy ukraiński jej nie ma¹⁴. Nie przypadkiem w PRL redaktorzy łemkowskiej strony w tygodniku „Nasze Słowo” zastępowali ы przez и, żeby zbliżyć zapis do ukraińskiego⁴. W Wojwodinie ы nie usłyszysz, a alfabet, który Kostelnyk zaproponował w 1923 roku, to alfabet ukraiński bez jednej litery – і¹⁶.

Najstarsza norma powstała w Serbii. W połowie XVIII wieku Rusnacy z północno-wschodnich komitatów Węgier – Zemplina, Szarysza, Borsodu – przenieśli się do Baczki i założyli tam Ruski Krstur i Kucurę¹⁶. Pierwszych osadników władze monarchii skierowały do Krsturu w 1745 roku: po wyparciu Turków południe kraju trzeba było na nowo zaludnić⁵. Ich mowa jest bliższa wschodniej słowacczyźnie niż innym odmianom rusińskim^{9, 1}, więc jeśli znasz słowacki, sporo zabrzmi znajomo. Pierwszy tomik wierszy w tej mowie wydał w 1904 roku siedemnastoletni gimnazjalista Havrijil Kostelnyk^{16, 9}, w 1919 roku rusińskie towarzystwo oświatowe w Nowym Sadzie postanowiło drukować książki i gazety po swojemu, a w 1923 roku Kostelnyk napisał na jego prośbę gramatykę^{16, 9}. Dziś rusiński jest jednym z sześciu języków w urzędowym użyciu w organach Wojwodiny, obok serbskiego, węgierskiego, słowackiego, chorwackiego i rumuńskiego¹⁷.

Rusiński na Węgrzech: dłuższa historia, niż się wydaje. Aż do 1918 roku Preszowszczyzna, Zakarpacie i Wojwodina należały do Królestwa Węgier, a tamtejsi Rusini nazywali się Rusinami węgierskimi^{7, 9}; Zakarpacie wróciło do Węgier jeszcze na lata 1938/39–1944^{11, 9}. Wtedy, w 1941 roku, wyszła w Użhorodzie Gramatyka języka ruskiego Iwana Harajdy – „kompromis między wieloma sprzecznymi poglądami” na język ludowy, jak przyznawał sam autor¹¹, choć zdaniem Mosera tego ludowego języka jest w niej niewiele¹¹. W dzisiejszych Węgrzech zostały dwie rusińskie wsie, Komlóska i Múcsony⁷, i mówią różnie: Múcsony jak Wojwodina, Komlóska po łemkowsku – wyjaśnia slawista András Zoltán w posłowiu do gramatyki gwary Komlóski¹. Od lat 90. dołączyli do nich Rusini z Zakarpacia, osiedlający się w Budapeszcie i okolicy⁷. Dlatego węgierski standard zbudowano – pisał w 2019 roku Mihály Káprály z budapeszteńskiego Instytutu Rusińskiego im. Antala Hodinki – na „ogólnorusińskiej” bazie, z elementami wszystkich odmian⁷; słownik ortograficzny wyszedł w 2017 roku⁸, a według Káprályego w 2019 roku w szkole w Múcsony uczono rusińskiego od piątej klasy⁷. Na pisowni tego słownika opiera się nasza odmiana zakarpacka.

Rachunek z 1829 roku. Johann Csaplovics policzył wtedy Ruthenen na Węgrzech – do których należały jeszcze dzisiejsza Słowacja, Zakarpacie i Wojwodina: około 359 tysięcy, podzielonych według gwar na Lissaków, Lemáków i innych. W komitatach Bereg, Ugocsa i Marmarosz, na dzisiejszym Zakarpaciu, stanowili większość ludności².

Rusini w Ameryce. Emigranci z Galicji, Bukowiny i Zakarpacia trafiali w Stanach do różnych rubryk: większość została „Ukraińcami”, „Rusinami karpackimi” albo „Rosjanami”, a niektórzy – „Węgrami”, „Słowakami” czy „Polakami”¹⁰. W 1894 roku w Shamokin w Pensylwanii kilka bractw wystąpiło ze Zjednoczenia Bractw Greckokatolickich, w którym przeważały sympatie węgierskie i rosyjskie, i założyło Ruski Związek Narodowy – od 1914 roku Ukraiński Związek Narodowy¹⁰. W spisie z 1990 roku jako Rusini zapisało się około 13 tysięcy Amerykanów, ale to właśnie oni, podkreśla Moser, odegrali ogromną rolę w organizowaniu ruchu rusińskiego po 1989 roku⁹.