Tłumacz polsko-łemkowski

Skąd ta mieszanka swojskości i obcości? Wiedeński slawista Michael Moser zwraca uwagę na dwa kierunki pokrewieństwa. Łemkowskie gwary w Polsce mają kilka ważnych cech wspólnych z łemkowskimi gwarami północno-wschodniej Słowacji, a zarazem są nie mniej bliskie sąsiednim ukraińskim gwarom nadsańskim, bojkowskim i huculskim niż większości odmian rusińskich. Od wszystkich innych odmian rusińskich odróżnia je natomiast długi i masowy kontakt z polszczyzną²².

Nazwę Łemko wywodzi się tradycyjnie od słówka лем — „tylko”, „jeno”^{1, 6, 7}. Już w 1829 roku Johann Csaplovics zapisał, że Ruthenen na Węgrzech dzielą się według gwar na Lissaków, Lemáków i innych⁸. W połowie XIX wieku nazwę tę przejęli uczeni i inteligencja, lecz sami Łemkowie zaczęli ją przyjmować jako własną dopiero pod koniec XIX wieku¹.

Dla rozwoju nowoczesnej normy pisanej ważna była gazeta „Лемко” (1911–1914), drukowana w mowie zachodnich Łemków, a w latach 30. XX wieku łemkowskiego uczono w niektórych szkołach z podręczników Metodego Trochanowskiego — przypomina Helena Duć-Fajfer z Uniwersytetu Jagiellońskiego²¹. Nauka w Polsce ma tu spore zasługi: Zdzisław Stieber, który badał Łemkowszczyznę jeszcze przed wojną, opisał jej fonetykę w Dialekcie Łemków (1982)^{1, 4}, a Fontański i Chomiak opisali w swojej gramatyce normę literacką Łemków z Polski^{3, 21}.

Dwudziestowieczna historia Łemków to historia wysiedleń: w latach 1944–1946 większość z nich przesiedlono do Ukraińskiej SRR^{1, 2, 6}, a w 1947 roku, podczas akcji „Wisła” (kwiecień–lipiec), władze rozproszyły po ziemiach zachodnich i północnych ponad 140 tysięcy osób — Ukraińców, Bojków i Łemków¹³, w tym około 32 tysięcy Łemków². W 1990 roku akcję potępił Senat^{13, 10}. Dlatego łemkowski usłyszysz dziś nie tylko w Beskidzie Niskim: w spisie powszechnym 2021 identyfikację łemkowską zadeklarowało 13 607 osób, a 6147 używa łemkowskiego w domu, i najwięcej z nich mieszka na Dolnym Śląsku, przed Małopolską i Ziemią Lubuską^{11, 2}.

Na Dolnym Śląsku, w Michałowie, odbywa się też Łemkowska Watra na Obczyźnie¹⁰. Historia tablic zaczęła się w Bielance pod Gorlicami, pierwszej wsi w regionie z dwujęzyczną nazwą^{15, 16}: o tablice wystąpiło w 2007 roku stowarzyszenie „Czuha”^{17, 16}, mieszkańcy poparli je przewagą jednego głosu^{17, 16}, a tablica stanęła w 2009 roku^{16, 15}. Wśród ośmiu wsi gminy Uście Gorlickie, które dołączyły w 2012 roku, jest Zdynia (Ждыня)¹⁵.

A wiesz, że drewniana cerkiew św. Jakuba Młodszego w Powroźniku, zbudowana w 1600 roku, od 2013 roku jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO²⁵? Łemkiem z Krynicy był Nikifor, słynny malarz naiwny^{18, 1}, ojciec Jerzego Nowosielskiego był Łemkiem wyznania unickiego¹⁹, a łemkowskie korzenie mieli też poeta Bohdan Ihor Antonycz i geograf Wołodymyr Kubijowycz^{6, 1}. Rodzice Andy’ego Warhola pochodzili z kolei z łemkowskiej wsi Miková po słowackiej stronie Karpat^{6, 23}, a jego muzeum w Medzilaborcach²⁰ otwarto ponownie we wrześniu 2026 roku²⁶!

Po drugiej stronie Karpat

Zajrzyj za Karpaty, na Preszowszczyznę! Tutejsi Łemkowie częściej mówią o sobie „Rusnacy” lub „Rusini”^{1, 6}. Warto tu rozróżnić trzy rzeczy. „Łemkami południowymi” nazywa się w szerokim sensie rusińską ludność Preszowszczyzny — to im Fontański i Chomiak przypisują słowacką kodyfikację³. Zachodnie gwary północno-wschodniej Słowacji mają, jak pisze Moser, kilka ważnych cech wspólnych z łemkowskimi gwarami w Polsce²². A rusiński język literacki Słowacji, którego kodyfikację ogłoszono 27 stycznia 1995 roku, oparto na mowie innego, zemplińskiego obszaru, stąd jego swobodny akcent⁵. Usłyszysz go w Teatrze Aleksandra Duchnowicza w Preszowie i możesz go studiować na Uniwersytecie Preszowskim, a w Svidníku czekają na ciebie Muzeum Kultury Ukraińskiej i święto kultury Rusinów-Ukraińców Słowacji⁶.